نهضت علمى و فرهنگى در عصر امام صادق عليه السلام اوج‌گيرى فرقه‌گرايى مذهبى ، ورود انديشه‌هاى كلامى يونان به حوزه اسلامى و دعوت دينى عباسيان همگى ضرورت تلاش و جهادى علمى را طلب مىكرد تا انديشه و معارف اسلامى از آنها تمايز يابد و مهم‌تر از آن اصول و قواعد بنيادى اسلام نيز استوار گردد . تجارب تاريخى بعدى به‌درستى بر راه و روش امام صادق عليه السلام صحّه نهاد ؛ چنان كه در همه ملل و اقوام و تمدن‌ها آنچه موجب ماندگارى و بقاست ، صرف عمل و تكثير عددى نيست ، بلكه انديشه و تفكر مبتنى بر اصول و قواعد است . در دوران آشوب‌زده بحرانهاى سياسى ، دينى و مذهبى كه همگى خود را منتسب به دين مىدانستند و در اوج‌گيرى فرقه‌ها و تكوين مكاتب و نحله‌هاى فكرى كه متأثر از انديشه‌ورزان دينى بودند ، بىآنكه از آبشخور حقايق دينى بهره‌اى برده باشند ، امام صادق عليه السلام به حفظ و صيانت از دين و ترويج آن - كه همانا رسالت اصلىاش بود - همت گمارد . جريان‌هاى فكرى و مذهبى شكل‌گرفته در عصر امام باقر و امام صادق عليهما السلام حاصل دورى جستن خلفا و حكومت‌هاى بعدى پيامبر از آموزه‌ها و انديشه دينى بود . آنچه اهميت يافت ، به دليل اوج‌گيرى فتوحاتْ بخشى از اعمال و رفتار مبتنى بر دين يا منتسب به دين بود كه به هنگام گسترش قلمرو دولت و سرزمين به كار آمد . اين غفلت در حوزه انديشه در كنار تغيير تركيب جمعيتى و برخورد اسلام با اديان و مذاهب و مكاتب كلامى ، فلسفى و عرفانى و عقايد و رسوم ملل و اقوام سرزمين‌هاى فتح‌شده مواجه گشت . بسيارى از كسانى كه هدايت و رهبرى نبردها را عهده‌دار بودند ، انگيزه و توان چنين كارى را نداشتند كه به عرضه درست و جامع دين متناسب با فهم و درك و فرهنگ آن ملل و اقوام بپردازند . از اين رو ، مردانى در سرزمينهاى دوردست و به دور از ياران صادق پيامبر صلى الله عليه و آله از اسلام فقط شعارهاى عدالت ، صلح ، برابرى ، برادرى و برخى احكام شريعت را شنيدند ، بىآنكه ساير آموزه‌هاى وحيانى در ساحت عقيده و بنيادهاى فكرى و رفتارى آنان راه يابد . در چنين اوضاعى به‌تدريج عقايد و آرا و آيين اديان و مذاهب در پوسته اسلامى وارد شد و هريك خود را مكتب و فرقه مذهبى - اسلامى ناميدند و حوزه درس و فكرى نيز به راه انداختند . امام صادق عليه السلام در چنين شرايطى با پشتوانه‌اى غنى از ذخاير معنوى و دينى به تكميل و تحكيم پايه‌هاى علمى ، حقوقى و فرهنگى تشيع پرداخت و آن را بارور ساخت . آن امام در دورانى كه پدر بزرگوارشان در مدينه ساكن بودند ، براى رهبرى شيعيان عراق